To, co ludzie przekazują

W Konwencji UNESCO o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego w centrum definicji znajdują się praktyki, przekazy, wiedza i umiejętności. Wspólnoty, grupy, a w niektórych przypadkach również jednostki uznają je za część własnego dziedzictwa. Definicja obejmuje także związane z nimi przedmioty, instrumenty i przestrzeń kulturową. Nie oddziela więc praktyk od ludzi ani od miejsc, w których mają znaczenie. Uznanie przez samą wspólnotę należy do opisu dziedzictwa, a nie dopiero do procedury ubiegania się o wpis.^[1][2]

Dziedzictwo jest przekazywane z pokolenia na pokolenie, ale konwencja nie opisuje go jako niezmiennego. Wskazuje, że wspólnoty stale odtwarzają je w relacji z otoczeniem, przyrodą i własną historią. Zapewnia im ono poczucie tożsamości oraz ciągłości. Narodowy Instytut Dziedzictwa podkreśla w swoim objaśnieniu, że jest ono zarazem tradycyjne, współczesne i żywe. Przekształcanie praktyki nie zostaje zatem z góry przedstawione jako zaprzeczenie jej dziedziczenia.^[1]

Konwencję przyjęto 17 października 2003 roku. W komunikacie opublikowanym 12 października 2023 roku polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych opisało inicjatywę ustanowienia międzynarodowego dnia poświęconego dziedzictwu niematerialnemu, przypadającego 17 października. Celem wskazanym przez ministerstwo było upowszechnienie wiedzy o konwencji oraz zachęcenie do działań ochronnych. Ten październikowy punkt odniesienia prowadzi więc przede wszystkim do pytania o praktykę ochrony: co właściwie ma przetrwać i kto bierze udział w przekazywaniu.^[1][3]

Definicja ma warunki

Konwencja ogranicza swój zakres do dziedzictwa zgodnego z międzynarodowymi instrumentami ochrony praw człowieka. Wymaga również wzajemnego poszanowania między wspólnotami, grupami i jednostkami oraz zgodności z zasadami zrównoważonego rozwoju. Samo powołanie się na tradycję nie wyczerpuje zatem warunków zapisanych w definicji. Dokument wiąże ochronę dziedzictwa z innymi zasadami, zamiast przedstawiać każdą odziedziczoną praktykę jako automatycznie objętą jego zakresem.^[2]

Wśród celów konwencji znajdują się ochrona dziedzictwa oraz zapewnienie poszanowania dla dziedzictwa wspólnot, grup i jednostek. Dokument wskazuje też zwiększanie świadomości jego znaczenia na poziomie lokalnym, krajowym i międzynarodowym. Ostatni z wymienionych celów dotyczy międzynarodowej współpracy i pomocy. Są to powiązane, lecz odrębne zadania: zachowanie praktyki, szacunek dla jej depozytariuszy, wiedza o znaczeniu dziedzictwa oraz współdziałanie w jego ochronie.^[2]

Konwencja nie zmienia poziomu ochrony dóbr objętych wcześniejszą konwencją o światowym dziedzictwie kulturalnym i naturalnym, z którymi dany element niematerialny jest związany. Nie wpływa również na prawa i obowiązki wynikające z porozumień dotyczących własności intelektualnej oraz korzystania z zasobów biologicznych i ekologicznych. Ochrona dziedzictwa niematerialnego jest więc opisana obok innych zobowiązań, a nie jako sposób ich zastępowania. Sam związek praktyki z miejscem nie znosi ochrony tego miejsca.^[2]

Dziedziny dziedzictwa

Dokument wymienia tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik dziedzictwa. W tym ujęciu język pojawia się w związku z przekazywaniem, a lista dziedzin opisuje różne formy manifestowania się dziedzictwa. Wyliczenie ma charakter otwarty: konwencja mówi o dziedzinach występujących między innymi. Nie ustanawia zamkniętego katalogu pojedynczych zwyczajów, które należałoby później jedynie przyporządkować do gotowych rubryk bez udziału związanych z nimi ludzi.^[1][2]

Drugą wymienioną dziedziną są sztuki widowiskowe. Obok nich dokument wskazuje zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne. W obu przypadkach opis dotyczy praktyk, które mogą być wykonywane i przekazywane. Konwencja łączy je z ogólną definicją, w której wspólnoty rozpoznają własne dziedzictwo i stale je odtwarzają. Sam zapis nazwy praktyki nie zastępuje więc relacji opisanej pomiędzy nią a ludźmi, dla których stanowi część dziedzictwa.^[1][2]

Kolejna dziedzina obejmuje wiedzę i praktyki dotyczące przyrody oraz wszechświata. Osobno wymieniono umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. Definicja dopuszcza przy tym związane z dziedzictwem instrumenty, przedmioty i artefakty. Niematerialny charakter nie oznacza więc, że rzeczy materialne są nieobecne. Punkt ciężkości pada jednak na wiedzę, umiejętność i praktykę uznawaną przez wspólnotę, wraz z przedmiotami oraz przestrzenią, które są z nią powiązane.^[1][2]

Ochrona jako działanie

Ochrona w rozumieniu konwencji oznacza środki mające zapewnić przetrwanie dziedzictwa. Dokument wymienia identyfikację, dokumentację oraz badanie. Dalej wskazuje zachowanie i zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie oraz przekazywanie. Uwzględnia również rewitalizację różnych aspektów dziedzictwa. Ten szeroki opis nie ogranicza ochrony do jednego rodzaju czynności. Dokumentowanie może być jej częścią, ale konwencja wymienia obok niego działania związane z dalszym trwaniem i przekazywaniem praktyki.^[1][2]

Szczególne miejsce w definicji ochrony zajmuje edukacja formalna i nieformalna. Dokument wyraźnie łączy ją z przekazywaniem dziedzictwa. Ochrona obejmuje zatem nie tylko rozpoznanie czegoś, co już istnieje, lecz również działania służące temu, aby wiedza i umiejętności mogły być przekazywane. Związek między dziedzictwem a kolejnymi pokoleniami pojawia się zarówno w jego definicji, jak i w opisie środków ochronnych. Są to dwa wzajemnie powiązane elementy konstrukcji dokumentu.^[1][2]

Państwo będące stroną konwencji ma podjąć niezbędne środki w celu zapewnienia ochrony dziedzictwa znajdującego się na jego terytorium. Ma również identyfikować i definiować poszczególne elementy z udziałem wspólnot, grup oraz odpowiednich organizacji pozarządowych. Nie jest to opis identyfikacji prowadzonej wyłącznie przez administrację bez uczestnictwa depozytariuszy. Konwencja zapisuje ich udział już na etapie ustalania, jakie elementy dziedzictwa znajdują się na danym terytorium.^[1][2]

Udział wspólnot

W ramach działań ochronnych państwa mają starać się zapewniać jak najszerszy udział wspólnot, grup i, w odpowiednich przypadkach, jednostek tworzących, utrzymujących oraz przekazujących dziedzictwo. Konwencja przewiduje również ich aktywne włączanie w zarządzanie nim. Rola tych osób nie kończy się więc na dostarczeniu informacji do dokumentacji. W przepisie o uczestnictwie obejmuje także zarządzanie ochroną tego, co sami tworzą i przekazują.^[2]

Zapis o udziale wspólnot pozostaje związany z definicją dziedzictwa, która wymaga rozpoznawania go przez wspólnoty, grupy lub jednostki jako własnego. W różnych częściach dokumentu powracają więc ci sami uczestnicy: przy definiowaniu, identyfikacji i zarządzaniu. Nie jest to wyłącznie język wstępu ani ogólna deklaracja o szacunku dla tradycji. Udział ludzi został umieszczony także w opisie zadań, które państwa mają wykonywać w ramach ochrony.^[2]

Narodowy Instytut Dziedzictwa wyjaśnia, że zjawiska niematerialne nie są w tym ujęciu porównywane i hierarchizowane według wyjątkowej uniwersalnej wartości. Znaczenie ma żywe dziedzictwo dla tożsamości i ciągłości grup, które je praktykują, przekazują oraz odtwarzają. To objaśnienie odróżnia ochronę dziedzictwa niematerialnego od rankingu najbardziej niezwykłych tradycji. Punktem odniesienia pozostaje znaczenie praktyki dla związanych z nią ludzi oraz możliwość dalszego przekazywania.^[1]

Inwentarz i jego aktualizacja

Państwa mają sporządzać, w sposób dostosowany do swojej sytuacji, jeden lub więcej inwentarzy dziedzictwa niematerialnego występującego na ich terytorium. Inwentarze powinny być regularnie aktualizowane. Konwencja wiąże to zadanie z zapewnieniem identyfikacji służącej ochronie. Lista nie jest więc przedstawiona jako zapis sporządzony raz i zamknięty na zawsze. Wymóg aktualizacji odpowiada opisowi dziedzictwa jako zjawiska żywego, stale odtwarzanego przez wspólnoty.^[2]

Przy składaniu okresowych raportów do Komitetu państwa mają przekazywać odpowiednie informacje o inwentarzach. Konwencja łączy zatem krajową identyfikację z międzynarodowym systemem sprawozdawczym. Sam obowiązek sporządzenia wykazu nie wyczerpuje opisanego postępowania. Dokument przewiduje również jego aktualizację oraz informowanie o nim w ramach raportowania. To rozróżnienie pozwala oddzielić stworzenie narzędzia ochrony od późniejszego utrzymywania informacji potrzebnej do jego używania.^[2]

W Polsce NID opisuje Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz odrębny Krajowy rejestr dobrych praktyk w jego ochronie. Pierwszy mechanizm dotyczy elementów dziedzictwa, drugi wymiany doświadczeń i inspiracji dotyczących ochrony. Według informacji Instytutu decyzję o wpisie na listę podejmuje Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, na podstawie rekomendacji Rady i wniosku depozytariuszy. Wnioski do rejestru dobrych praktyk składa się w NID.^[1]

Warunki potrzebne do ochrony

Konwencja wskazuje, że państwa mają starać się przyjąć ogólną politykę służącą promowaniu roli dziedzictwa w społeczeństwie i włączaniu jego ochrony do programów planowania. Mają również wyznaczyć lub ustanowić właściwe organy odpowiedzialne za ochronę. Oprócz rozpoznania elementów dziedzictwa potrzebne są więc w opisanym systemie instytucje i ramy działania. Dokument zestawia te zadania z innymi środkami służącymi zapewnieniu ochrony na poziomie krajowym.^[2]

Wśród wskazanych działań znajdują się badania naukowe, techniczne i artystyczne oraz rozwijanie metod badawczych służących skutecznej ochronie. Szczególnie wymieniono dziedzictwo zagrożone. Konwencja nie przeciwstawia więc żywej praktyki jej badaniu. Traktuje badania jako jeden ze środków wspierających ochronę, obok innych działań. Cel ma znaczenie: chodzi o wspieranie skutecznej ochrony, w tym rozpoznawanie potrzeb związanych z zagrożeniami dla dalszego trwania dziedzictwa.^[2]

Państwa mają także starać się podejmować odpowiednie środki prawne, techniczne, administracyjne i finansowe. W tym zakresie dokument wymienia wspieranie instytucji szkolących w zarządzaniu dziedzictwem oraz przekazywania go przez miejsca i przestrzenie przeznaczone do jego wykonywania lub wyrażania. Ochrona obejmuje więc również warunki, w których praktyka może być kontynuowana. Nie została ograniczona do przechowywania informacji o niej w dokumentach czy bazie danych.^[2]

Zapewnianie dostępu do dziedzictwa ma uwzględniać zwyczajowe praktyki regulujące dostęp do określonych jego aspektów. Konwencja zapisuje zarazem tworzenie instytucji dokumentujących dziedzictwo i ułatwiających dostęp do niego. Oba elementy występują w tym samym katalogu środków. Dokument nie opisuje zatem dostępu w oderwaniu od zasad funkcjonujących w związanych z dziedzictwem wspólnotach. Łączy udostępnianie z poszanowaniem zwyczajowych praktyk dotyczących określonych elementów.^[2]

Edukacja i zagrożenia

Państwa mają dążyć do zapewnienia uznania, poszanowania oraz wzmacniania dziedzictwa w społeczeństwie. Konwencja wskazuje programy edukacyjne, informacyjne i zwiększające świadomość, kierowane do ogółu odbiorców, zwłaszcza do młodych ludzi. Wymienia także programy edukacyjne i szkoleniowe prowadzone wewnątrz samych wspólnot i grup. Rozróżnia więc upowszechnianie wiedzy w społeczeństwie od działań adresowanych do osób bezpośrednio związanych z konkretnym dziedzictwem.^[2]

W tym samym artykule wskazano rozwijanie zdolności do ochrony, szczególnie w dziedzinie zarządzania i badań naukowych. Wymieniono również nieformalne sposoby przekazywania wiedzy. Edukacja nie została więc utożsamiona wyłącznie z zajęciami prowadzonymi w formalnej instytucji. Konwencja przewiduje różne drogi przekazu i różne grupy odbiorców. Łączy przy tym wiedzę o dziedzictwie z umiejętnościami potrzebnymi do jego ochrony oraz zarządzania związanymi z nią działaniami.^[2]

Dokument przewiduje informowanie społeczeństwa o zagrożeniach dla dziedzictwa oraz o działaniach podejmowanych na podstawie konwencji. Wskazuje również edukację na rzecz ochrony przestrzeni przyrodniczych i miejsc pamięci, których istnienie jest potrzebne do wyrażania dziedzictwa. Powraca tu związek praktyki z miejscem. Chociaż przedmiotem konwencji jest dziedzictwo niematerialne, jej zapis uwzględnia przestrzenie, bez których wykonywanie lub przekazywanie praktyki mogłoby utracić potrzebne warunki.^[2]

Listy międzynarodowe

Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości ma zwiększać widoczność dziedzictwa i świadomość jego znaczenia oraz zachęcać do dialogu szanującego różnorodność kulturową. Komitet tworzy ją, aktualizuje i publikuje na podstawie propozycji zainteresowanych państw. Konwencja określa więc cel tej listy, a nie tylko tryb jej prowadzenia. Wskazanym celem jest widoczność, świadomość oraz dialog, co należy odróżnić od celu listy przeznaczonej dla dziedzictwa wymagającego pilnej ochrony.^[2]

Lista dziedzictwa wymagającego pilnej ochrony ma służyć podejmowaniu odpowiednich środków ochronnych. Komitet dokonuje wpisów na wniosek zainteresowanego państwa, a konwencja opisuje również przypadki szczególnie naglące. W takich sytuacjach wpis może nastąpić w porozumieniu z zainteresowanym państwem. Kryteria tworzenia, aktualizacji i publikowania list mają być opracowywane przez Komitet i zatwierdzane przez Zgromadzenie Ogólne. Różne listy odpowiadają więc różnym funkcjom systemu ochrony.^[2]

Osobnym mechanizmem jest wybór i promowanie programów, projektów oraz działań najlepiej odzwierciedlających zasady i cele konwencji. Komitet działa na podstawie propozycji państw i przyjętych kryteriów, uwzględniając szczególne potrzeby krajów rozwijających się. Dokument przewiduje także rozpowszechnianie dobrych praktyk podczas realizacji wybranych przedsięwzięć. System międzynarodowy obejmuje zatem nie tylko wpisy dotyczące samego dziedzictwa, lecz również działania pokazujące sposoby jego ochrony.^[2]

Współpraca i pomoc

Współpraca międzynarodowa obejmuje według konwencji wymianę informacji i doświadczeń, wspólne inicjatywy oraz mechanizm pomocy państwom w ich działaniach ochronnych. Państwa uznają ochronę dziedzictwa niematerialnego za sprawę leżącą w ogólnym interesie ludzkości. Dokument wskazuje współpracę na poziomie dwustronnym, subregionalnym, regionalnym i międzynarodowym, z poszanowaniem prawa krajowego oraz prawa i praktyk zwyczajowych. Jest to więc opis współdziałania w wielu skalach, powiązanego z warunkami działania poszczególnych państw.^[2]

Pomoc międzynarodowa może służyć ochronie dziedzictwa wpisanego na listę wymagającą pilnej ochrony oraz przygotowaniu krajowych inwentarzy. Może także wspierać programy, projekty i działania ochronne prowadzone na poziomie krajowym, subregionalnym i regionalnym. Konwencja dopuszcza również inne cele uznane za konieczne przez Komitet. Przedmiotem pomocy są zatem zarówno konkretne zagrożone elementy, jak i narzędzia oraz przedsięwzięcia umożliwiające prowadzenie ochrony.^[2]

Wśród form pomocy dokument wymienia badania różnych aspektów ochrony, udostępnianie ekspertów i praktyków oraz szkolenie potrzebnego personelu. Przewiduje też opracowywanie standardów i innych środków, tworzenie i obsługę infrastruktury, dostarczanie wyposażenia oraz inne formy wsparcia finansowego i technicznego. Pomoc nie została zatem sprowadzona wyłącznie do przekazania pieniędzy. Może dotyczyć wiedzy, kompetencji i warunków technicznych potrzebnych do realizacji przedsięwzięcia ochronnego.^[2]

Wniosek i odpowiedzialność

Państwo może wystąpić o międzynarodową pomoc, a konwencja dopuszcza wspólne wnioski kilku państw. Wniosek ma zawierać wymagane informacje, w tym opis proponowanych środków, potrzebnych działań i ocenę kosztów. Dokument przewiduje procedurę rozpatrywania wniosków przez Komitet. W sytuacjach nagłych mają być rozpatrywane priorytetowo. Tak opisany mechanizm łączy zgłoszenie potrzeby z przedstawieniem konkretnych działań i zasobów potrzebnych do ich wykonania.^[2]

Pomoc podlega porozumieniu między państwem korzystającym ze wsparcia a Komitetem. Co do zasady państwo ma, w granicach swoich możliwości, uczestniczyć w kosztach działań ochronnych. Konwencja zobowiązuje je także do przekazania Komitetowi sprawozdania z wykorzystania udzielonej pomocy. Otrzymanie wsparcia jest więc powiązane z warunkami jego wykorzystania i późniejszym raportowaniem. Nie kończy się na samym zaakceptowaniu wniosku ani na wpisaniu dziedzictwa na listę.^[2]

Instytucje i środki

Najwyższym organem konwencji jest Zgromadzenie Ogólne państw będących jej stronami. Dokument ustanawia również Międzyrządowy Komitet do spraw Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Wśród jego funkcji znajdują się promowanie celów konwencji, wspieranie i monitorowanie jej wykonywania oraz udzielanie wskazówek dotyczących dobrych praktyk. Kompetencje Komitetu obejmują również rozpatrywanie raportów państw i wniosków składanych w ramach mechanizmów konwencji. Jest to organ związany z realizacją jej zadań, a nie wyłącznie z publikowaniem list.^[2]

Konwencja przewiduje przejrzystość działania Komitetu oraz jego odpowiedzialność przed Zgromadzeniem Ogólnym. Komitet może zapraszać na posiedzenia podmioty publiczne i prywatne oraz osoby posiadające uznane kompetencje w obszarach dziedzictwa niematerialnego. Dokument dopuszcza też akredytowanie organizacji pozarządowych mających kompetencje w tej dziedzinie, aby pełniły funkcje doradcze. System instytucjonalny uwzględnia więc udział wiedzy i doświadczeń spoza reprezentacji państw, przy określonych w konwencji warunkach.^[2]

Sekretariat UNESCO wspiera Komitet w jego pracach. Do zadań wskazanych w dokumencie należy przygotowywanie dokumentacji Zgromadzenia Ogólnego i Komitetu, projektu porządku posiedzeń oraz zapewnianie wykonania ich decyzji. Rozróżnienie między organami podejmującymi decyzje a obsługą ich działania pokazuje organizacyjną stronę ochrony. Za opisanymi listami, raportami i mechanizmem pomocy znajduje się procedura przygotowania dokumentów oraz realizowania rozstrzygnięć, którą konwencja przypisuje konkretnym uczestnikom systemu.^[2]

Dokument ustanawia Fundusz na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jego zasoby mogą obejmować składki państw, środki przyznane przez Konferencję Generalną UNESCO oraz inne wpłaty, darowizny i zapisy. Konwencja wymienia również odsetki od środków Funduszu i wpływy z działań organizowanych na jego rzecz. Wydatkowanie zasobów przez Komitet ma następować zgodnie z wytycznymi przyjętymi przez Zgromadzenie Ogólne. Finansowanie jest więc powiązane z organami i zasadami systemu ochrony.^[2]

Komitet może przyjmować wpłaty i inne formy pomocy przeznaczone na ogólne lub szczególne cele dotyczące określonych projektów, pod warunkiem ich zatwierdzenia. Konwencja zastrzega, że do wpłat na Fundusz nie mogą być dołączane warunki polityczne, gospodarcze ani inne, które byłyby niezgodne z jej celami. To kolejny przykład związania środków ochrony z zasadami dokumentu. Samo pozyskanie zasobów nie zostaje przedstawione jako cel niezależny od sposobu ich wykorzystania.^[2]

Państwa, które chcą wnieść dobrowolne wpłaty ponad składki przewidziane w konwencji, mają poinformować o tym Komitet możliwie szybko. Dokument wiąże ten obowiązek z umożliwieniem odpowiedniego planowania działań Komitetu. Dobrowolne finansowanie występuje więc obok systemu składek i pozostaje związane z organizacją ochrony dziedzictwa. Sam zamiar przekazania dodatkowych środków ma zostać zakomunikowany instytucji, która odpowiada za planowanie ich wykorzystania. Także ten przepis opisuje praktyczne warunki działania systemu, a nie tylko jego ogólny cel.^[2]

Ciągłość przez przekazywanie

Definicja dziedzictwa, opis ochrony i przepisy o uczestnictwie wspólnot tworzą w konwencji powiązany układ. Dziedzictwo jest rozpoznawane przez ludzi jako własne, przekazywane i stale odtwarzane. Ochrona ma zapewniać jego przetrwanie, między innymi przez edukację. Działania ochronne mają natomiast włączać tych, którzy dziedzictwo tworzą, utrzymują i przekazują. Lista jest jednym z narzędzi tego systemu, obok inwentarzy, badań, edukacji, programów oraz międzynarodowej współpracy.^[1][2]

Tak odczytana konwencja prowadzi od nazwy praktyki do warunków jej dalszego trwania. Wskazuje dokumentowanie, ale również przekazywanie; widoczność, ale również poszanowanie; krajowe instytucje, ale również udział wspólnot. Październikowa data przyjęcia dokumentu przypomina o tym zestawie zobowiązań. Ochrona żywego dziedzictwa została w nim opisana jako praca nad ciągłością, w której istotne miejsce zajmują ludzie uznający daną praktykę, wiedzę lub umiejętność za część własnego dziedzictwa.^[1][2][3]

Źródła

• https://niematerialne.nid.pl/ - odczyt 2026-10-18
• https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-safeguarding-intangible-cultural-heritage?hub=72609 - odczyt 2026-10-18
• https://www.gov.pl/web/dyplomacja/z-inicjatywy-polski-unesco-ustanawia-miedzynarodowy-dzien-niematerialnego-dziedzictwa-kulturowego - odczyt 2026-10-18

Czy te liczby można porównać?